Sa panahon ngayon, napakadaling magpakilalang “media.” Magtayo ka ng page, maglagay ng logo, kumuha ng camera, gumawa ng political commentary, at bigla ka nang may “network.” Pero ang tanong: kapag may platform ka na, journalist ka na ba agad?
Ito ang mabigat na tanong sa gitna ng kontrobersiya kay Franco Mabanta, founder at CEO ng Peanut Gallery Media Network o PGMN, matapos siyang arestuhin kasama ang ilang kasamahan dahil sa umano’y extortion complaint na may kaugnayan kay dating House Speaker Martin Romualdez. Ayon sa mga ulat, may alegasyon na humingi umano ng malaking halaga kapalit ng hindi paglabas ng isang video documentary tungkol sa umano’y korapsyon. Itinanggi naman ni Mabanta ang paratang at sinabing siya at ang kanyang team ay na-set up para patahimikin ang kanilang media network.
Dito pumapasok ang mas malaking issue: press freedom ba ito, o accountability issue?
Hindi dapat basta-basta gawing shield ang salitang “media” kapag may kasong kriminal na kailangang imbestigahan. Ang press freedom ay proteksyon para sa katotohanan, hindi lisensya para manakot, mangikil, o gumamit ng impormasyon bilang bargaining chip. Kung may ebidensya ng korapsyon, ilabas ito sa publiko. I-report. I-verify. I-document. Ipadala sa tamang ahensya. Pero kapag ang isang story ay ginawang leverage para humingi ng pera, ibang usapan na iyon.
Sabi nga ni UP Journalism professor Danilo Arao, mahalagang suriin kung ang ginagawa ng isang media organization ay pasok sa standards ng responsible journalism. Binanggit din niya na ang tinatawag na “kill fee,” o bayad kapalit ng hindi paglalathala ng isang ulat, ay malinaw na paglabag sa ethics ng pamamahayag.
At dito nagiging malinaw ang linya: ang journalist, naghahanap ng katotohanan; ang political operative, naghahanap ng leverage.
Hindi sapat na may camera ka. Hindi sapat na may followers ka. Hindi sapat na matapang ka magsalita laban sa politiko. Ang journalism ay hindi lang pagiging noisy, edgy, o anti-establishment. It is a discipline. May verification. May fairness. May right of reply. May public interest. May accountability.
Kapag ang media ay nagiging instrumento ng pressure politics, nawawala ang tiwala ng publiko. Nadadamay ang mga lehitimong mamamahayag na araw-araw na nagsasakripisyo para makakuha ng dokumento, makapanayam ang magkabilang panig, at maglabas ng istoryang may basehan. Sila ang tunay na natatamaan kapag may gumagamit ng “press freedom” bilang excuse sa kaduda-dudang gawain.
Hindi rin ibig sabihin nito na guilty na agad si Mabanta. Sa ilalim ng batas, may presumption of innocence. Dapat dumaan sa due process ang kaso. Dapat mapatunayan sa korte ang alegasyon. Kung totoo ngang set-up ito, dapat lumabas ang ebidensya. Kung totoo naman ang extortion claim, dapat managot ang may sala.
Pero habang hinihintay ang proseso, may aral na agad: huwag nating tawaging journalism ang lahat ng content na mukhang journalism.
Ang tunay na journalist ay hindi nagbebenta ng katahimikan. Hindi ginagawang hostage ang impormasyon. Hindi ginagamit ang expose bilang panakot para sa private settlement. Ang tunay na journalist ay may duty sa publiko, hindi sa sariling interes, political client, o personal brand.
Kaya sa tanong na “fake journalist ba?” mas tamang itanong: ang gawain ba ay journalism, o performance lang ng journalism?
Dahil sa panahon ng social media, ang pinakamapanganib ay hindi lang fake news. Mas delikado ang fake accountability—yung kunwari ay watchdog, pero ang tunay na role pala ay attack dog. Yung kunwari ay public service, pero ang galaw ay private transaction. Yung kunwari ay expose, pero ang ending ay negotiation.
Kung gusto nating protektahan ang press freedom, kailangan din nating protektahan ang meaning ng journalism. Hindi ito costume. Hindi ito branding. Hindi ito weapon for hire.
Ang media ay dapat nagsisilbi sa taumbayan. Kapag ang “media” ay nagsimulang magsilbi sa blackmail, political operations, o personal power play, hindi na ito journalism.
At kapag nangyari iyon, hindi lang isang tao o isang network ang nawawalan ng kredibilidad. Ang mismong tiwala ng publiko sa katotohanan ang unti-unting nasisira.