Ngayong Hunyo 12, Araw ng Kalayaan, sana ay hindi lamang bandila ang ating itaas, kundi pati ang antas ng ating kamalayan bilang mamamayan. Sana ay hindi lamang natin alalahanin ang paglaya ng bansa mula sa dayuhang mananakop, kundi tanungin din ang ating sarili: tunay nga ba tayong malaya kung patuloy tayong nakakadena sa mga kanser ng lipunan?
Matagal nang ipinaglaban ng ating mga bayani ang kalayaan. Dugo, pawis, talino, at buhay ang kanilang inialay upang magkaroon tayo ng bansang may sariling dangal. Ngunit sa paglipas ng panahon, tila nagbago lamang ang anyo ng pananakop. Wala na ang dayuhang sundalong lantad na umaalipin, ngunit naririyan ang korapsyon na tahimik na nagnanakaw sa kaban ng bayan. Naririyan ang kahirapan na patuloy na pumipigil sa pangarap ng maraming Pilipino. Naririyan ang kasinungalingan, kawalan ng disiplina, pang-aabuso sa kapangyarihan, at kawalan ng malasakit—mga sakit na unti-unting kumakain sa kaluluwa ng lipunan.
Ang tunay na kalayaan ay hindi lamang nasusukat sa kawalan ng dayuhang pamumuno. Nasusukat ito sa kakayahan ng mamamayan na mamuhay nang may dignidad, may oportunidad, may seguridad, at may katarungan. Ano ang halaga ng kalayaan kung may batang pumapasok sa paaralan nang gutom? Ano ang saysay ng kalayaan kung ang mahirap ay lalong nahihirapan habang ang tiwali ay lalong yumayaman? Ano ang silbi ng bandilang winawagayway kung ang katotohanan ay binabaluktot, ang batas ay pinipili lamang kung kanino ipatutupad, at ang karapatan ng mahina ay madaling tapakan?
Sa bawat Araw ng Kalayaan, madalas nating marinig ang mga salitang pagmamahal sa bayan. Ngunit ang pagmamahal sa bayan ay hindi natatapos sa seremonya, parada, o pagbati sa social media. Ang tunay na pagmamahal sa bayan ay makikita sa araw-araw na pagpili ng tama kahit mahirap; sa pagtanggi sa lagay, pandaraya, at kasinungalingan; sa pakikialam sa mga usaping panlipunan; sa paggalang sa kapwa; at sa pananagutan ng bawat isa sa kinabukasan ng bansa.
Hindi lamang gobyerno ang may tungkuling gamutin ang kanser ng lipunan. Totoong malaki ang pananagutan ng mga nasa kapangyarihan, sapagkat sila ang pinagkatiwalaan ng bayan. Ngunit ang mamamayan ay hindi rin dapat maging tagapanood lamang. Kapag hinahayaan nating manaig ang mali, nagiging bahagi tayo ng sakit. Kapag nananahimik tayo sa harap ng pang-aabuso, pinahihina natin ang demokrasya. Kapag pinipili natin ang pansariling pakinabang kaysa kabutihang panlahat, tinutulungan nating lumala ang sugat ng bayan.
Ngayong Araw ng Kalayaan, sana ay maging malinaw sa atin na ang paglaya ay isang patuloy na laban. Hindi natapos ang pakikibaka noong ipinahayag ang kasarinlan. Nagpapatuloy ito sa bawat tahanan, paaralan, opisina, lansangan, at pamayanan. Ang kalaban ngayon ay hindi laging may mukha, uniporme, o watawat. Minsan, ang kalaban ay nasa sistemang bulok. Minsan, nasa kulturang sanay na sa “puwede na.” Minsan, nasa ating sariling pagwawalang-bahala.
Kung nais nating maging tunay na malaya, kailangan nating gamutin ang mga sakit na nagpapahina sa bansa. Kailangan natin ng pamahalaang tapat, mamamayang mapanuri, kabataang may malasakit, at lipunang hindi takot manindigan para sa katotohanan. Kailangan nating palitan ang kultura ng takot ng kultura ng pananagutan; ang kultura ng panlalamang ng kultura ng paglilingkod; at ang kultura ng pagkakanya-kanya ng kultura ng bayanihan.
Ang kalayaan ay hindi lamang pamana. Ito ay tungkulin. Ito ay hindi lamang selebrasyon tuwing Hunyo 12. Ito ay panata araw-araw. Kaya ngayong Araw ng Kalayaan, sana ay hindi lang natin ipagdiwang ang pagiging malaya. Sana ay simulan din nating palayain ang ating lipunan mula sa mga sakit na matagal nang sumisira rito.
Dahil ang bansang malaya sa pangalan ngunit alipin ng korapsyon, kahirapan, kasinungalingan, at kawalan ng malasakit ay hindi pa ganap na malaya.
Ang tunay na kalayaan ay magsisimula lamang kapag ang bawat Pilipino ay handang maging lunas, hindi dagdag sa kanser ng lipunan.